سیویل اجرا | مرجع فایل، آموزش و مقالات مهندسی عمران | سیویل اجرا | مرجع فایل، آموزش، پروژه، مقالات مهندسی عمران، نکات اجرایی ساختمان، منابع آزمون نظام مهندسی و اخبار صنعت ساخت و ساز ایران
ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه یکی از اسناد تخصصی مهم در حوزه پدافند غیرعامل، ایمنی ساختمان و طراحی فضاهای حفاظتی در ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی است. این سند با هدف تبیین و اجرایی‌سازی الزامات مرتبط با مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان تهیه شده و چارچوب نسبتاً جامعی برای طراحی، استقرار، مستندسازی و کنترل لایه‌های حفاظتی ساختمان ارائه می‌کند.
نسخه حاضر پیش‌نویس این ضابطه است و به‌منظور دریافت نظرات کارشناسان، مهندسان، دانشگاهیان، سازمان‌های نظام مهندسی و سایر فعالان حوزه ساختمان منتشر شده است. علاقه‌مندان می‌توانند فایل PDF این پیش‌نویس را از سایت سیویل اجرا | CIVILEJRA.IR دریافت و مطالعه کنند.
طبق اطلاعیه منتشرشده همراه پیش‌نویس، مهلت ارسال پیشنهادها و دیدگاه‌های تخصصی تا تاریخ ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ تعیین شده و نظرات به همراه مستندات فنی می‌تواند به نشانی afraz.inbr@mrud.ir ارسال شود. بنابراین فایل حاضر نباید با نسخه نهایی و ابلاغ‌شده ضابطه اشتباه گرفته شود.
تهیه‌کنندگان ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه
در شناسنامه فایل، معاونت مسکن و ساختمان ـ دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان به‌عنوان تهیه‌کننده و مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به‌عنوان ناشر معرفی شده است.
مجری طرح دکتر سید مهدی موسوی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک است. اعضای کارگروه تدوین نیز شامل مهندس مسعود افراز، دکتر محمدعلی داستان، دکتر امیر کیوان صالحی، دکتر میثم صمدی و دکتر سید امین موسوی هستند. همچنین دکتر حبیب‌الله طاهرخانی و دکتر محمدعلی ریاحی نظری در گروه مدیریت و راهبری سند حضور داشته‌اند.
از مجری طرح، اعضای کارگروه تدوین، کمیته داوری، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان و تمام متخصصانی که در تهیه این پیش‌نویس مشارکت داشته‌اند، بابت تهیه و انتشار این منبع تخصصی تشکر می‌کنیم.
هدف ضابطه طراحی فضاهای امن و پناهگاه چیست؟
هدف اصلی سند، تبدیل الزامات کلی مبحث ۲۱ به ضوابطی قابل استفاده در فرآیند طراحی، کنترل، اجرا و بهره‌برداری ساختمان‌های مسکونی است. ضابطه صرفاً ایجاد یک اتاق یا پناهگاه منفرد را مدنظر قرار نمی‌دهد، بلکه حفاظت ساختمان را به شکل یک سیستم یکپارچه و چندلایه تعریف می‌کند.
این سیستم از سه جزء اصلی تشکیل شده است:
- لایه پایه حفاظت
- فضای امن
- پناهگاه خصوصی درجه ۳
این سه جزء مکمل یکدیگر هستند و وجود فضای امن یا پناهگاه، باعث حذف الزامات سایر لایه‌های حفاظتی نمی‌شود.
اصول اصلی نظام حفاظت پدافند غیرعامل
سند بر اصولی مانند حفاظت لایه‌ای، امنیت توزیع‌شده، تناسب سطح حفاظت، حداقل جابه‌جایی ساکنان، دسترسی سریع و ایمن، حفظ کاربری متعارف ساختمان و استقلال لایه‌های حفاظتی تأکید دارد.
این موضوع از نکات مهم پیش‌نویس است؛ زیرا به‌جای تمرکز صرف بر یک پناهگاه بزرگ و متمرکز، تلاش شده حفاظت در نزدیک‌ترین محل ممکن به ساکنان تأمین شود.
الزامات لایه پایه حفاظت ساختمان
فصل سوم ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه به لایه پایه حفاظت اختصاص دارد و به‌طور مشخص پوسته خارجی ساختمان شامل جداره‌های نورگذر، جداره‌های غیرنورگذر و نما را بررسی می‌کند. هدف این بخش جلوگیری از گسیختگی موضعی، فروریزش، جداشدگی اجزا و ایجاد پرتابه‌های خطرناک در اثر بارهای غیرمتعارف و به‌خصوص انفجار است.
در بخش جداره‌های نورگذر بر استفاده محدودتر از پنجره‌های بزرگ، طراحی مناسب قاب و اتصالات و استفاده از شیشه ایمن تأکید شده است. برای سطوح شیشه‌ای مجاور فضای باز یا معبر، حداقل لایه داخلی باید از نوع ایمن و غیرریزنده یا لمینیت باشد. در صورتی که عرض سطح شیشه‌ای بیش از ۰٫۹ متر و مساحت آن بیش از ۱٫۵ مترمربع باشد، تمام لایه‌های شیشه باید ایمن و غیرریزنده انتخاب شوند.
برای جداره‌های غیرنورگذر نیز مهار مناسب دیوارها به سازه اصلی، جلوگیری از واژگونی و فروریزش و افزایش یکپارچگی دیوارهای بنایی مورد توجه قرار گرفته است.
در بخش نما نیز مواردی مانند محدود کردن بازشوها، جلوگیری از استفاده از اجزای شکننده و دارای اتصال ضعیف، تأمین مسیر مناسب انتقال بار و حتی استقرار تجهیزات بام با فاصله از لبه ساختمان مطرح شده است.
ضوابط فضای امن در ساختمان‌های مسکونی
فصل چهارم به‌طور کامل به فضای امن اختصاص دارد. فضای امن در این سند به سه گروه تقسیم می‌شود:
- فضای امن واحدی
- فضای امن طبقه‌ای
- فضای امن ساختمانی
اولویت کلی نیز ابتدا با فضای امن واحدی، سپس فضای امن طبقه‌ای و در نهایت فضای امن ساختمانی است.
چه ساختمان‌هایی باید فضای امن داشته باشند؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پیش‌نویس، معیار شمول فضای امن است. بر اساس متن فعلی:
تأمین فضای امن در تمام ساختمان‌های مسکونی دارای ۶ طبقه و بیشتر روی سطح زمین الزامی است.
در ساختمان‌های کمتر از ۶ طبقه نیز اگر زیربنای هر واحد مسکونی بیش از ۱۲۰ مترمربع باشد، تأمین فضای امن الزامی خواهد بود. برای واحدهای بیش از ۱۲۰ مترمربع، فضای امن باید به‌صورت فضای امن واحدی پیش‌بینی شود.
همچنین ظرفیت فضای امن باید حداقل بر مبنای ۱ مترمربع به ازای هر نفر محاسبه شود و مساحت مفید آن در هر حال نباید کمتر از ۶ مترمربع باشد.
جانمایی فضای امن
فضای امن واحدی باید حتی‌الامکان در قسمت داخلی واحد، دور از جداره‌های خارجی و بدون نیاز به عبور از فضاهای پرخطر قرار گیرد. زمان دسترسی از دورترین نقطه واحد مسکونی تا فضای امن واحدی نیز نباید از ۲ دقیقه بیشتر شود.
برای فضای امن ساختمانی نیز سند توصیه می‌کند فضا در بخش مرکزی، طبقات زیرزمین یا قسمت‌های میانی ساختمان جانمایی شود. ساکنان برای رسیدن به یک فضای امن ساختمانی نباید مجبور به جابه‌جایی بیش از ۴ طبقه باشند.
الزامات سازه‌ای فضای امن
ضابطه برای فضای امن ضوابط نسبتاً مفصلی در مورد دیوار، سقف، کف، مصالح، آرماتورگذاری، درِ خروج اضطراری و اتصالات ارائه می‌دهد.
برای نمونه، در فضای امن ساختمانی، دیوار بتن‌آرمه با حداقل مقاومت فشاری ۳۰ مگاپاسکال و حداقل ضخامت ۲۰ سانتی‌متر در نظر گرفته شده و برای سقف و کف، دال توپر بتن‌آرمه با حداقل ضخامت ۳۰ سانتی‌متر و مقاومت فشاری حداقل ۳۰ مگاپاسکال مطرح شده است.
ضوابط طراحی پناهگاه در ساختمان‌های مسکونی
فصل پنجم یکی از مهم‌ترین قسمت‌های فایل است و به پناهگاه خصوصی درجه ۳ اختصاص دارد. پناهگاه در این ضابطه سطحی بالاتر از حفاظت نسبت به فضای امن محسوب می‌شود و مکمل فضای امن است، نه جایگزین آن.
چه پروژه‌هایی ملزم به احداث پناهگاه هستند؟
طبق پیش‌نویس، احداث پناهگاه خصوصی درجه ۳ در پروژه‌های مسکونی که زیربنای کل آنها بیش از ۵۰٬۰۰۰ مترمربع باشد الزامی است.
اگر پروژه از چند ساختمان یا بلوک تشکیل شده باشد، مجموع زیربنای آنها ملاک خواهد بود و تفکیک مراحل اخذ پروانه یا زمان اجرای بلوک‌ها باعث خروج پروژه از شمول این ضابطه نمی‌شود.
ظرفیت پناهگاه نیز نباید کمتر از ۱۰ درصد جمعیت بهره‌بردار پروژه یا حداقل ۱۰ نفر باشد.
جانمایی و ظرفیت پناهگاه
پناهگاه می‌تواند داخل ساختمان یا به‌صورت فضای مستقل در مجاورت ساختمان یا مجموعه احداث شود. مسیر خروج اضطراری باید مستقل باشد و حتی‌الامکان خارج از محدوده احتمالی ریزش آوار قرار گیرد. همچنین امکان تأمین یک پناهگاه مشترک برای چند بلوک یک پروژه در سند پیش‌بینی شده است.
سرانه فضای مفید پناهگاه حداقل ۱ مترمربع به ازای هر نفر و ارتفاع مفید آن حداقل ۲٫۴۰ متر تعیین شده است. وجود حداقل یک ورودی اصلی و یک خروج اضطراری مستقل نیز الزامی است.
الزامات سازه‌ای پناهگاه خصوصی درجه ۳
برای روش تجویزی، دیوارهای پیرامونی پناهگاه باید از بتن‌آرمه با حداقل ۲۵ سانتی‌متر ضخامت و مقاومت مشخصه فشاری حداقل ۳۰ مگاپاسکال اجرا شوند.
سقف نیز به‌صورت دال توپر بتن‌آرمه با حداقل ۳۰ سانتی‌متر ضخامت و مقاومت فشاری حداقل ۳۰ مگاپاسکال در نظر گرفته شده است. ضابطه علاوه بر روش تجویزی، امکان طراحی مبتنی بر تحلیل عملکردی را نیز با ارائه مستندات و اثبات سطح حفاظت مورد انتظار فراهم کرده است.
تأسیسات، تهویه و تجهیزات پناهگاه
پیش‌نویس فقط به معماری و سازه محدود نیست و بخش قابل‌توجهی به تأسیسات مکانیکی، برق اضطراری، ارتباطات، آب، غذا و تجهیزات بهداشتی اختصاص یافته است.
برای پناهگاه خصوصی درجه ۳، سامانه تهویه اضطراری مستقل پیش‌بینی شده است. حداقل نرخ هوای تازه مکانیکی ۸٫۵ مترمکعب بر ساعت به ازای هر نفر و مقدار مطلوب ۲۵ مترمکعب بر ساعت به ازای هر نفر اعلام شده است. همچنین در جدول مربوط به سیستم فیلتراسیون، استفاده از HEPA و جاذب گاز مطرح شده است.
طراحی این پناهگاه بر مبنای امکان ماندگاری تا ۱۲ ساعت انجام شده است. برای این بازه، حداقل ۴ لیتر آب آشامیدنی و ۱۰۰۰ کیلوکالری غذای خشک و ماندگار به ازای هر نفر پیش‌بینی شده است.
روشنایی اضطراری، سامانه تهویه و تجهیزات ارتباطی نیز باید امکان تأمین برق مستقل برای حداقل ۲ ساعت داشته باشند و استفاده از UPS، باتری یا مولد اضطراری مجاز دانسته شده است.
در بخش تجهیزات بهداشتی نیز سیستم آبرسانی مستقل، دفع فاضلاب، شیر قطع سریع و حداقل یک توالت به ازای هر ۱۵ نفر پیش‌بینی شده است.
پیوست‌های ضابطه اجرایی فضاهای امن و پناهگاه
فایل صرفاً شامل پنج فصل اصلی نیست و مجموعه نسبتاً گسترده‌ای از پیوست‌های پشتیبان نیز در آن وجود دارد. این پیوست‌ها عبارت‌اند از تحلیل نفوذ مقررات ملی در جامعه مهندسی بر پایه شاخص‌های وب‌سنجی، مهندسی جداره‌های نورگذر و نما، مهندسی جداره‌های غیرنورگذر، بازبینه ارزیابی پدافندی مجتمع‌های مسکونی و بهسازی نسبی پدافندی ساختمان‌های موجود.
وجود این پیوست‌ها باعث شده فایل علاوه بر ارائه ضوابط اصلی، برای مهندسان معماری، سازه، تأسیسات، ناظران و طراحان ساختمان نیز به‌عنوان یک منبع مطالعاتی مفید باشد.
دانلود پیش‌نویس ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه
نسخه حاضر، پیش‌نویس ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه در ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی است و هنوز نباید به‌عنوان نسخه نهایی یا ضابطه ابلاغ‌شده مورد استناد قطعی قرار گیرد.
مهندسان عمران، معماران، طراحان سازه، مهندسان تأسیسات، ناظران، کارشناسان پدافند غیرعامل، دانشجویان و پژوهشگران می‌توانند این فایل را از سیویل اجرا | CIVILEJRA.IR دریافت و جزئیات ضابطه را مطالعه کنند.
مشخصات فایل: PDF، شامل ۱۳۴ صفحه، ۵ فصل اصلی به همراه پیوست‌های تخصصی و جداول اجرایی.
پیشنهاد سیویل اجرا: با توجه به پیش‌نویس بودن سند، پیش از استفاده اجرایی یا قراردادی از هر بند، آخرین نسخه ابلاغی دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان و مراجع ذی‌صلاح بررسی شود.
برای دانلود جزوه‌ها، آموزش‌های اجرایی و منابع تخصصی بیشتر در حوزه مهندسی عمران، وارد سایت سیویل اجرا مرجع آموزش مهندسی عمران شوید.
همچنین برای دریافت سریع جدیدترین فایل‌ها و آموزش‌ها، در کانال مهندسین عمران عضو شوید.
